26-februari-2026 Collega Toni Hoenders heeft de laatste drie maanden van 2025 meegewerkt aan het onderzoek aan zwarte kiekendieven in Zuid-Afrika, samen met Odette Curtis-Scott en Rob Simmons van de Overberg Renosterveld Trust (ORT). Dit jaar was het doel om zo veel mogelijk nesten te monitoren. Daarnaast was er dankzij een indrukwekkende fondsenwerving van de ORT de mogelijkheid om 10 juveniele en 4 adulte zwarte kiekendieven te voorzien van een GPS-zender om meer te weten te komen over dispersie, ruimtegebruik, trek en sterfte.
Andere broedlocaties als gevolg van droogte
De berichten bij aankomst in de Overberg in september luidden al dat het uitzonderlijk droog was geweest in het gebied. De gebruikelijke winterregens waren vroeger gestopt dan normaal, wat meestal geen gunstig effect heeft op de beschikbaarheid van prooien voor de kieken. Verschillende zenderkieken die vorig jaar in de Overberg broedden, waren dit voorjaar meer noordelijk getrokken om daar hun geluk te beproeven. In het woestijnachtige gebied in de buurt van de grens met Namibië is het gewoonlijk kurkdroog, maar dit jaar was er juist ongebruikelijk veel regen gevallen, wat daar voor explosies aan knaagdieren had gezorgd. Precies wat er nodig is om een nest hongerige zwarte kieken groot te brengen!
Desondanks waren er nog genoeg paren die wél voor de Overberg kozen als broedgebied. In totaal konden we 34 nesten volgen, waarvan 32 nesten waren gelegen in fragmenten natuurlijke vegetatie tussen graan- en koolzaadakkers. De overige 2 nesten lagen in beschermd natuurgebied in de bergen. Meer dan de helft van de gevolgde nesten mislukte. De oorzaak van mislukking was niet altijd vast te stellen, maar waarschijnlijk heeft predatie bij de meeste nesten een rol gespeeld: enkele nesten konden we dankzij bruikleen van GKA volgen met een nestcamera, en de meerderheid van deze nesten werd bezocht door predatoren. Het ging om zadeljakhalzen, een tijgergenet en een moerasmangoeste. Mogelijk waren er door de droogte er minder prooien beschikbaar voor deze roofdieren, waardoor jonge kieken vaker op het menu stonden. Brand was dit jaar ook een mislukkingsoorzaak. Een nest met vier jonge kieken werd levend verbrand. Als gevolg van de droogte waren de gebruikelijke vegetatiebranden dit jaar buitengewoon vroeg begonnen en ook veel heviger dan normaal.
Een grote brand kwam erg dichtbij het huis van Odette. Op de pickup werd razendsnel een ‘bakkie sakkie’ (blussysteem) geïnstalleerd, om het vuur op afstand te houden.
Predatie van jongen door tijgergenet. (Nestcamera)
Andere broedlocaties als gevolg van droogte
Er waren dus ook nog 14 zenders die konden worden ingezet. Het zenderen van jonge kieken is een delicaat klusje. De zenders moeten zodanig passen dat ze nog ‘meegroeien’ met het jong, zodat ze ook goed zitten als de vogels volledig volgroeid zijn. Ervaring met het zenderen van adulten was er genoeg, maar niet met het zenderen van jongen. Om die reden werd collega Raymond Klaassen ingevlogen, die al veel gezenderde jonge roofvogels (waaronder kieken) op zijn naam heeft staan. Door het hoge aandeel mislukte nesten was het hard werken om voldoende jongen te pakken te krijgen binnen het tijdsvenster van zijn bezoek. Uiteindelijk lukte het om zes jongen te zenderen (4 op het nest en 2 op ongelofelijke wijze uit de lucht gevangen met een mistnet!), waarbij Odette en ik de benodigde training kregen om de laatste 4 jongen zelf te zenderen. Raymond hielp ook nog mee bij het vangen van adulten, en mede daardoor lukte het om drie adulte vrouwtjes en één adult mannetje te zenderen. Als beloning werd het zendermannetje door de ORT gedoopt als ‘Raymond’. Lang zal hij leven!
Raymond met Raymond en Molly, het dochtertje van Odette, een kleine grote zwarte kiekenfan. (Odette Curtis-Scott)
Odette laat een adult vrouwtje zwarte kiekendief los (Raymond Klaassen).
Belang van renostervelden
De eerste maand na uitvliegen hebben de jongen bijna alleen maar in het renosterveld doorgebracht. Het laat zien dat het renosterveld voor de reproductie van zwarte kieken niet alleen belangrijk is als nesthabitat, maar ook als habitat voor de uitgevlogen jongen, tot lang nadat zij het nest verlaten hebben. De ORT gaat onvermoeibaar door met het beschermen van deze bijzondere vegetatie, gevoed door de data die de kiekendieven aanleveren. De data zijn nodig om het belang van de renostervelden voor zwarte kiekendieven aan landeigenaren en gebiedsontwikkelaars duidelijk te maken. Juist dat maakt dit onderzoek aan zwarte kiekendieven zo ontzettend de moeite waard!
PS: Iedereen die een stem op de zwarte kiekendief heeft uitgebracht als ‘Bird of the year’ van BirdLife South Africa, enorm bedankt! Dankzij jullie is de zwarte kiekendief vogel van het jaar geworden, een geweldige manier om aandacht te krijgen voor de lancering van het actieplan voor de bescherming van deze zeldzame vogel!
Tekst: Toni Hoenders
Foto’s: Odette Curtis-Scott, Toni Hoenders, Raymond Klaassen
Lees hier meer over het zwarte kiekenproject van de ORT.
Aanstaand zenderjong vlak voor uitvliegen. (Raymond Klaassen)
Juveniele kiekendief als vliegvlug jong gezenderd. (Toni Hoenders)
De bewegingen van 2 zenderjongen gedurende de eerste maand na uitvliegen. Te zien is dat ze bijna alleen maar in het renosterveld blijven.
Toni, Molly en Odette met de eerste twee juveniele kieken die op het nest werden gevangen. (Raymond Klaassen)
Door de hitte en droogte was de tarweoogst bijna een maand eerder dan normaal. (Toni Hoenders)